پاسخ به شبهۀ دکتر علی شریعی دربارۀ لهو و لعب بودن موسیقی

آیا موسیقی، لهو و لعب است؟

دکتر علی شریعتی در کتاب یاد و یادآوران، در سخنانی با تمسخر، از اینکه موسیقی در زمرۀ لهو و لعب آورده می شود انتقاد می کند و می گوید: “موسیقی را جزء «لهو و لعب» شمرده اند؛ در حالی که «لعب» بازی های سرگرم کننده بی فائده است و «لهو» هر عملی یا سخنی است که وقت و انرژی را صرف می کند و هیچ چیز مثبتی تولید نمی کند.”[۱]

پاسخ این است:

قبل از اینکه معنی لهو و لعب را بدانیم، اول باید بدانیم برای چه به این دنیا آمده ایم. چرا این دنیا را خدا خلق کرد؟

آیا آمده ایم در این دنیا که چند سالی زندگی کنیم و بعد خاک شویم و بپوسیم و نابود شویم؟ یا هدف چیز دیگری است؟

مسلماً هدف چیز دیگری است. خلقت ما بیهوده و باطل نیست. خداوند ما را آورده است در دنیا که دراین اندک زمانی که زندگی می کنیم برای مدتی امتحان بشویم و با توجه به نتیجه آن، درجه و رتبه خود را برای ابد مشخص کنیم. هرکس در این امتحان نمره بالاتر گرفت، در جایگاه و رتبه او در آخرت تاثیر دارد؛ آخرتی که نَه هزار سال و نه یک میلیون سال و نه یک میلیارد سال است. بلکه برای همیشه و ابد، تا زمانی که خداوند خدایی می کند در آنجا زندگی خواهیم کرد. امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«خداوند تبارک و تعالی مخلوقاتش را بیهوده خلق نکرد و آنان را رها نساخت. بلکه خلقشان کرد تا قدرتش را ظاهر کند و آنها را مکلّف به طاعت خود کرد تا با آن سزاوار خشنودی او شوند. آنان را خلق نکرد تا از آنها نفعی ببرد و یا زیانی را بوسیله آنها از خود دور کند. بلکه آنها را آفرید تا به ایشان نفع برساند و آنها را به نعمت جاودان و ابدی برساند.»[۲]

اما ملاک نمره این امتحان چیست و برچه اساس درجه و رتبه هر شخص معلوم می گردد؟ این امتحان عبارت است از بندگی خداوند و شناخت و معرفت او. هر کس در این امتحان بندگی نمره بهتری گرفت، یعنی معرفت بیشتری نسبت به خداوند پیدا کرد و بهتر اطاعت کرد، رتبه و درجه او در قیامت بالاتر خواهد بود. کسی هم که در این امتحان مردود شد، جایگاه او جهنم است. بنابراین ما در این دنیا درجلسه امتحان هستیم. امتحان هم زمانش محدود، سؤالاتش زیاد و بالاخره با اتمام زمان امتحان باید از جلسه بیرون رویم.

امتحان کنکور را در نظر بگیرید، در سر جلسه افراد وسایلی را همراه خود می برند. از جمله مداد و پاک کن و تراش. اینها وسیله هستند تا افراد بدون برخورد با مشکل، بهتر و سریعتر سؤال ها را پاسخ داده و امتحان را با موفقیت به پایان برسانند. اگر فردی به جای استفاده از این وسایل جهت تست زنی، نشست با مداد خود بازی کرد. وقت امتحان را به بازی گذرانید و یا وقتی در سر جلسه کیکی به دانش آموزان برای رفع گرسنگی می دهند، آن فرد با خیال راحت و آرام آرام نشست و به کیک خوردن مشغول شد و اصل امتحان را فراموش کرد، عاقبت امتحان چنین فردی روشن است؟ در امتحان کنکور ثانیه ها ارزش دارد و می توان از آن بهترین استفاده را برد. کسی که اهمیت این امتحان را که سرنوشت آینده او را رقم می زند، نداند با خیال راحت و آسوده وقت خود را بیهوده هدر می دهد.

زندگی ما در این دنیا از این نظر شبیه به جلسه کنکور است. هرلحظه که در این دنیا از عمر ما می گذرد، می تواند در سرنوشت آخرت ما تأثیر بگذارد. یعنی در هر لحظه می توانیم به سعادت و یا شقاوت خودمان در آخرت بیفزائیم. باید تمام توجه مان به هدف اصلی زندگی باشد. اگر به اموری سرگرم شویم که نه تنها فائده ندارد، بلکه آخرتمان را هم خراب می کند، خسارت دیده ایم و از این خسارت بارتر، آنکه به کارهایی دست بزنیم که خیال می کردیم کار خوبی می کنیم، اما در واقع بدبختی آخرت در آن بوده است و ما نمی دانسته ایم. انسان اگر مقداری این سختی های دنیا را تحمل کند و براساس هوی و هوس عمل نکند، بعداً از نتیجه شیرین آن بهره خواهد برد.

اما در مورد لهو و لعب:

 انسان هر کاری می کند یک مقصود از آن کار دارد. نمی شود انسانی بدون قصد و منظور کاری انجام دهد. حتی بچه ها که بازی می کنند یک مقصودی برای خودشان دارند. منتهی قصد و منظور، گاهی عاقلانه است و گاهی هیچ غرض عاقلانه ای بر آن مترتب نیست. بازی کودک لعب است. زیرا کار او جدّی نیست و هدف صحیح عقلی ندارد. هدف او خیالی و توهمی است. می خواهد در بازی برنده شود و از این پیروزی لذت ببرد. این لذتِ برنده شدن، خیالی است. به اینگونه کارها لعب می گویند.[۳]

لعب مخصوص بچه ها نیست. بزرگترها هم گاهی دست به کارهایی می زنند که عاقلانه نیست، بلکه لعب است. بعبارتی هدفشان جز توهم و خیال چیزی نیست.

لهو یعنی چیزی که انسان را مشغول سازد و او را از امور مهم باز دارد.[۴] طبق این تعریف، هرچه لعب باشد، لهو هم هست. زیرا لعب، انسان را مشغول به اهداف خیالی ساخته و او را از هدف اصلی و عقلی زندگی که همان توجه به اصلاح امور دنیوی و اُخروی خود است، باز می دارد.

چرا از موسیقی با عنوان لهو ولعب یاد شده است؟

از این جهت به موسیقی لعب می گویند که صدایی است منظم و زیبا که شنونده را در فضای احساسات برای رسیدن به اهداف خیالی، همچون لطیف شدن و آرامش روح، فرار از غم و غصه و افسردگی، رسیدن به معشوق، رسیدن به خوشبختی و حتی رسیدن به عرفان و خدا و… بازی داده و سبب می شود شنونده از این خیالِ رسیدن به اهداف، لذت برد. از طرفی چون موسیقی بدین گونه انسان را به خود سرگرم می سازد و موجب غافل شدن انسان از اهداف اصلی زندگی و امور واقعی و عقلانی می شود به آن لهو گفته می شود.

در وقت انجام کارهای لهو و لعب و از آن جمله موسیقی، انسان مجال و قدرت فکر کردن در امور زندگی دنیا و آخرت را ندارد. پرداختن به لهو و لعب، اراده را سست می کند و نمی گذارد انسان تصمیم جدی در زندگی برای اصلاح امور مادی و معنوی خود بگیرد. کسی که شیفته لهو و لعب است، همیشه از موفقیت به دور است. اگر در زندگانی بزرگان و مخترعین و مکتشفین دقت کنیم، متوجه خواهیم شد که هیچ کدام از آنها با پرداختن به امور لهو و لعب به موفقیت دست نیافته اند. بلکه همیشه واقع بینانه و عاقلانه به جنگ مشکلات می رفته اند تا بتوانند به آن اهدافی که داشته اند برسند.

با این توضیحی که دربارۀ لهو و لعب دادیم و اینکه چرا بر موسیقی اطلاق لهو و لعب شده، جایی برای انتقاد دکتر علی شریعتی باقی نمی ماند.

 


[۱] از کتاب «یاد و یادآوران» دکتر علی شریعتی

[۲] الامام الصادق علیه السلام: ان الله تبارک و تعالی لم یخلق خلقه عبثاَ و لم یترکهم سدی، بل خلقهم لاظهار قدرته، ولیکلفهم طاعته فیستوجبوا بذلک رضوانه و ما خلقهم لیجلب منهم منفعه و لا لیدفع بهم مضره بل خلقهم لینفعهم و یوصلهم الی نعیم الابد (بحار الانوار ج ۵ ص ۳۱۳)

[۳] مفردات ألفاظ القرآن؛ ص: ۷۴۱: لَعِبَ فلان: إذا کان فعله غیر قاصد به مقصدا صحیحا.

لسان العرب؛ ج‌۱، ص: ۷۳۹: اللَّعْبُ: ضدُّ الجِدِّ. و یقال لکل من عَمِلَ عملًا لا یجْدی علیه نَفْعاً: إِنما أَنتَ لاعِبٌ.

التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ ج‌۱۰، ص: ۱۹۶: أنّ الأصل الواحد فی المادّه: هو قول أو عمل لا یقصد منه منظور مفید عقلا و لا یرغب الیه العاقل.

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏۱۶، ص: ۱۴۹: اللعب فعل أو أفعال منتظمه انتظاما خیالیا لغایه خیالیه کملاعب الصبیان و الحیاه الدنیا لعب لأنها فانیه سریعه البطلان کلعب الصبیان یجتمعون علیه و یتولعون به ساعه ثم یتفرقون و سرعان ما یتفرقونٍ.

[۴] کتاب العین؛ ج‌۴، ص: ۸۷: اللَّهْوُ: ما شغلک من هوی أو طرب.

مفردات ألفاظ القرآن؛ ص: ۷۴۸: اللَّهْوُ: ما یشغل الإنسان عمّا یعنیه و یهمّه.

لسان العرب؛ ج‌۱۵، ص: ۲۵۸: اللَّهْو: ما لَهَوْت به و لَعِبْتَ به و شغَلَک من هوی و طَربٍ و نحوهما. تَلَهَّیتُ به إِذا لَعِبتَ به و تَشاغَلْت و غَفَلْتَ به عن غیره.

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏۱۶، ص: ۱۴۹: اللهو ما یلهیک و یشغلک عما یهمک فالحیاه الدنیا من اللهو لأنها تلهی الإنسان و تشغله بزینتها المزوقه الفانیه عن الحیاه الخالده الباقیه.

بررسی اثرات منفی موسیقی